Oogenez nedir?

1
7457

Dişi bireylerde yumurta hücresinin gelişimi anne rahminde başlar ve belirli bir yaşa gelinceye kadar sürer. Erkeklerde sperm sayısı sınırsız olmasına karşın yeni doğmuş bir kız çocuğunun yumurtalıklarında birincil oosit durumundaki hücre sayısı yaklaşık 300.000 kadardır. Bu yumurtalar ergenlik dönemine kadar birincil oosit olarak bekler. Ergenlik döneminden itibaren hormonların etkisiyle gelişimini tamamlar.

Eşeysel olgunluğa erişmiş dişi bireyde, erkek bireylerde yaşanan gelişimlere benzer olaylar yaşanır. Bununla birlikte dişilerde, üreme hücreleri belirli dönemlerde oluşur. Belirli dönemlerde, dişi üreme sisteminin bir parçası olan yumurtalıklarda, mayoz bölünme ile yumurta hücresinin üretilmesine oogenez denir (Şekil 2.22). Yumurtanın korunması ve beslenmesi yumurtalık sayesinde olur. Yumurtalıkta çok sayıda kesecik (folikül) bulunur. Her kesecikte ise bir tane birincil oosit vardır. Her ay genellikle bir yumurta hücresi olgunlaşarak döllenmenin gerçekleşebilmesi için yumurtalığın dışına bırakılır.

Yumurta ana hücresi olan 2n kromo- zomlu oogonyumlar mayoz bölünmeye hazırlanır ve birincil oosit adını alır. Birincil oositten mayoz I sonunda biri büyük, diğeri küçük iki haploit (n) hücre oluşur. Bunlardan küçük olan kutup cisimciği, büyük olan ikincil oosittir. Mayoz II sonunda, ikincil oositten biri büyük ve bol sitoplazmalı ootit, diğeri küçük kutup cisimciği olmak üzere iki haplo- it (n) hücre oluşur. Aynı zamanda Mayoz I’de oluşan kutup cisimciği de bölünmeye uğrayabilir ve böylece kutup cisimciklerinin sayısı üçe ulaşır. Daha sonra kutup cisimcikleri eriyip kaybolur. Ootit ise farklılaşarak olgun yumurta hücresini meydana getirir.

 

Kromozomlar mayoz bölünme sonucu oluşan hücrelere eşit dağılır fakat sitoplazma eşit miktarda dağılmaz. Bunun sonucunda her bölünme sırasında sitoplazmanın neredeyse tümü bir yavru hücrede (ootit) toplanır.

Çok miktarda sitoplazmaya sahip olan hücre yumurta hücresini oluştururken küçük hücreler (kutup cisimcikleri) parçalanır. Böylece kromozom sayısı yarıya inerken büyük miktarda sitoplazma yumurta hücresine aktarılmış olur. Döllenmeden sonra embriyo gelişirken yumurta hücresindeki besini kullanır. Bu nedenle sitoplazmanın çoğunun yumurta hücresinde toplanması önemlidir.


Devekuşu    Tavuk    Güvercin Kertenkele

yumurtası    yumurtası    yumurtası    yumurtası

Şekil 2.23: Farklı canlılara ait yumurta çeşitleri

 

Bazı canlılarda farklı büyüklük ve biçime sahip olan yumurtalar Şekil 2.23’te verilmiştir. Pek çok canlıda yumurta zarını çevreleyen örtüye vitellin zar denir. Böcek yumurtaları vitellin zarın yanı sıra sert ve su geçirmez yapıda protein tabakalara sahiptir (Resim 2.16). Kurbağalarda ise yumurtanın kurumasını önleyen jel tabakası bulunur (Resim 2.17).


Resim 2.16: Böcek yumurtaları    Resim 2.17: Kurbağa yumurtaları

 

Kuşlar, sürüngenler ve yumurtlayan memelilerde yumurta beyazı olarak adlandırılan yoğun bir protein çözeltisi vitellin zarını sarar. Yumurta beyazının dışında yumurta kabuğu da bulunur.

İnsanda yumurta hücresi, yaklaşık 150 mikron büyüklüğün- dedir. Bu büyüklük insan vücut hücrelerinin (örneğin lenfosit) 100 katı kadardır. Spermin küçük ve hareketli olmasına karşın

 

 

 

yumurta büyük ve hareketsizdir. Yumurta hücresinin hacmi sperm hücresinin 250.000 katı kadardır.

Yumurta örtüleri birçok türde oositin gelişimi ya da döllenmesi sırasında oluşur. Örtülerin yapısı ve sayısı türe göre farklılık gösterebilir. Memelilerde yumurta zarı protein, glikoprotein ya da polisakkaritlerden oluşan ve zona pellusida adı verilen jel benzeri örtüyle çevrilidir (Şekil 2.24). Zona pellusida türe özgü yapıya sahiptir ve yumurtayla aynı türe ait spermlerin döllenmesini sağlar.

Şekil 2.24: İnsan yumurtasının yapısı

Memelilerde yumurta, gelişim aşamasında folikül hücreleri ile çevrilidir. Yumurtalık dokusundan gelişen bu hücreler yumurtayı besler ayrıca zona pellusidanın oluşumuna katılır. Yumurta bırakıldıktan sonra da farklılaşarak koruyucu bir örtü şeklinde yumurtayı çevreler.

Yumurtalıktan atılan yumurta döllenme kanalına (fallopi tüpüne) geçer. Memelilerde döllenme burada gerçekleşir.

1 YORUM

CEVAP VER