İngiltere nasıl sanayileşti? Nasıl zengin oldu?

0
163

SANAYİNİN BEŞİĞİ İNGİLTERE

Kalkınma ve küreselleşmenin itici gücü olan sanayi
günümüzde önemli ekonomik faaliyetlerinden biridir.
Sanayileşme, bir ülkenin ya da bölgenin ekonomik ve
toplumsal yapısındaki çok sayıda temel değişimi içeren
bir süreçtir. Dünyada bu süreci ilk yaşayan ülke
İngiltere’dir.

Sanayileşme sürecinin ilk olarak İngiltere’de yaşan-
mış olmasında bazı sosyal, politik ve ekonomik hatta
tarihî nedenler vardır. Bu ülke, sahip olduğu deniz gücü
sayesinde coğrafi keşifler sonrasında, doğal kaynaklar
bakımından zengin olan birçok ülkeyi sömürgeleştir-
miştir. Böylece bu ülkelerin doğal kaynaklarını önce
yelkenli gemilerle daha sonra da buharlı gemilerle ülke-
sine aktarmıştır. Bir ada devleti olan İngiltere, Avrupa
ana karasına göre elverişli bir coğrafi konuma sahiptir.
XIX. yüzyıl başlarına kadar ana karada cereyan etmiş
olan derebeylik mücadelesi, mezhep farkı huzursuzluk-
ları, savaşlar gibi siyasal rahatsızlıklardan hiç etkilen-
memiş ve siyasi istikrarını erken sağlamıştır.

İngiltere’nin Avrupa ana karasına göre daha özgür
bir ortama sahip olması birçok bilim, sanat ve fikir
adamının bu ülkeye yerleşmesine ve mesleğini özgürce
icra etmesine de zemin hazırlamıştır.

İngilterenin Sanayi Devrimi’nin beşiği olmasının nedenleri; Sanayi Devrimi’ni hızlandıracak icatların,
tek-nik buluşların Birleşik Krallıkta gerçekleşmesi, siyasi, ekonomik ve sosyal avantajlarının bulunmasıdır.


İngiltere’yi dünyanın sanayi merkezi hâline getiren ilk yenilikçi değişmeler pamuk-
lu dokuma ve demircilik alanında olmuştur. Sanayi Devrimi’nin temel itici gücü
ise pamuklu dokuma sanayisidir.

Dokuma, yüzyıllardan beri İngiliz millî üretiminin önemli bir bölümünü oluş-
turmaktaydı. Sanayi Devrimi öncesinde İngiltere’nin üstünlük kazandığı alan
yünlü dokuma imalatı idi. Pek çok İngiliz ailesi yünlü
dokuma alanından kazandıkları tecrübelerini,
pamuklu dokuma sanayisine aktardılar.

İngilterede çok eski bir buluş olan ve elle
ya da ayakla çevrilen bir tekerlekten meydana
gelen iplik yapma makinesi kullanılıyordu
(Resim 1). 1764 yılında icat edilen Hargreaves
(Hargreyus)’ın iplik yapma makinesi (spin-
ning-jenny) bir kerede çok fazla ipi bükebilme
gücüne sahipti (Eskiden 16 iğ olan iplik
bükme Hargreaves’in makinesi ile 120 iğe
ulaşmıştır.). Bu nedenle makine hemen başarılı
oldu. ürettiği iplik dokumaya elverişli idi küçük
olanları eve yerleştirilecek kadar küçük ve satın
alınabilecek kadar ucuzdu. Bu makineler çocuklar
tarafından çalıştırılabilecek kadar da basitti.

Resim 1: Elle ue ayakla çevrilen bir tekerlekten
meydana gelen iplik yapma makinası

 

Sanayi Devrimi nedir? Açıklayınız.

Neden pek çok teknik icat ingiltere patentlidir? Araştırınız.


1770 ile 1778’e kadar iplik yapımında tam bir değişme oldu. Yünlü dokuma önemini kaybetti.
Pamuklu dokumada büyük bir istihdam alanı oluştu. Fakat pamuklu dokuma alanındaki devrimin

temelinde yatan en büyük yenilik
1769’da Arkwright (Arkvrayt) tarafın-
dan icat edilen su gücü ile işleyen
makineydi. Böylece ilk kez dayanıklı
pamuk ipliği üretildi ve bundan yeni
bir ürün olan İngiliz pamuklu kumaşı
yapıldı. Hargreaves’in makinesinden
farklı olarak su gücü ile işleyen bu
makine daha başlangıçta bir fabrika
makinesiydi. Makine daha sonra
buhar gücüyle de işletildi (Fotoğraf
1). Bu, ev tipi imalattan kopuşun ilk
başlangıcı idi. Buhar gücü, su
gücünün olmadığı yerlerde de fabri-
ka kurulmasını mümkün kıldı.
Manchester, fabrikaların hızla çoğal-
ması ile ilk sanayi şehri olarak ortaya
çıktı (Fotoğraf 2).

Fotoğraf 1: Buhar gücü ile işleyen makine

 


Fotoğraf 2: İlk fabrika şehirlerinden Manchester (1750)

 

Sanayi Devrimi’nin ilk aşamasında buhar, kömür ve demirin ortak kullanımı demir yolu çağını da
açmıştır. Kömür yalnızca demir yolunda hareket eden araçlara güç sağlamakla kalmamış, aynı zamanda
demir yolları da kömürü çok uzak yerlere götürmüştür (Fotoğraf 3). Böylece İngiltere’de kömürle çalışan
makinelerin bulunduğu fabrikalar hem büyümüş hem de uzak yerlere kadar yayılmıştır.


Fotoğraf 3: Buharla çalışan lokomotif (1825)

 

Sanayi Devrimi’nin ilk başladığı yer olan İngiltere, Sanayi Devrimi’ne altı milyon nüfusla girmişti. 80
yıl sonra, 1800’lere gelindiğinde nüfus, 14 milyona ulaşmıştı. Yüz yıldan daha az bir sürede nüfusun iki
misline çıkması sanayi öncesi ülkelerde karşılaşılmayan bir durumdu. Artan doğum oranının esas nedeni,
erken evlilikler ve fazla çocuk sahibi olma isteğiydi. Doğumlar, yeni kurulan fabrikalarda çocuk iş gücüne
olan talep yüzünden de teşvik ediliyordu. Çocuklar, daha çabuk hareket ve emirlere hemen itaat ettik-
lerinden ayrıca kendilerine daha az ücret ödendiğinden pamuk atölyelerinde çalıştırılıyorlardı.

1795’ten sonra hükümetin çocuk sayısına göre aile yardımını artırması, teşvik primi ödemesi onları her
zamankinden de önemli hâle getirmiştir. Sanayi Devrimi ile birlikte görülen sosyoekonomik gelişmeler tıp
alanında da kendini göstermiştir. Londra’da inşa edilen dispanser ve hastaneler sayesinde 1750-1800 yılları
arasında çocuk ölümleri altı kat azalmıştır. İngiltere’deki sanayileşme, şehirleşmeyi de beraberinde getir-
miştir. Köylüler yavaş yavaş kırları terk ederek fabrikalarda çalışmak için sanayi şehirlerine göç etmişlerdir.

1700’lerde İngiltere nüfusunun 4/1’inden daha azı şehirlerde bunun da %60’dan fazlası Güney
İngiltere’ de yaşıyordu. Nüfus 1850’lerden başlayarak çekim merkezi kuzeydeki maden kömürü yatak-
larında yer alan sanayi merkezlerine doğru kaymaya başladı. Doğal olarak en çekici olanlar, Manchester
ve Liverpool’daki dokuma tesisleri ve Pennine Dağları kenarında yer alan maden yataklarıydı.

1800 ile 1900 yılları arasında şehirde yaşayanların oranı %27’den %64’e yükselmiş ve İngiltere
nüfusunun yarıya yakını sanayileşmiş kuzeydeki bölgelerde yaşamaya başlamıştı. Kırsal alanlardan
şehirlere doğru olan bu göç, İngiltere’yi bir tarım ülkesinden bir sanayi ülkesi hâline getirdi. 1750 yılın-
da 159 olan şehir sayısı 1850’li yıllara gelindiğinde 460’a çıkarak üç misline ulaşmıştır.

Sanayileşme giderek batı ülkelerine yayılmıştır. Artan fabrika sayısı, çeşitlenen sanayi dalları ve hızlı bir
artış gösteren üretim, doğal kaynakların ekonomik ve sosyal hayatta önem kazanmasına neden olmuştur.

Çağdaş sanayide demir, kömür ve petrol gibi ham maddeler her zaman önemini korumuştur. Bunlara
pek çok ham madde eklenmişse de önemlerini kaybetmemişlerdir. Çünkü demir, kömür ve petrol
geçmişte sanayinin bel kemiğini oluşturmuşlar, bugün de oluşturmaya devam etmektedirler.

İngiltere örneğinde olduğu gibi her ülke belli bir sanayileşme süreci yaşar. Dünyada sanayideki
gelişmeleri zamanında izleyen ülkeler hızla gelişip kalkınırlar ve toplumlarını refaha kavuştururlar. Bu
sebeple bir ülkenin ekonomik ve toplumsal kalkınması sanayileşme derecesine bakılarak değer-
lendirilmektedir.

Sanayi Devrimi’ni başlatan ve hızlandıran olaylar nelerdir?

CEVAP VER