Emredici Anlatım-Fiiller

0
135

Emredici Anlatım-Fiiller

  1. Toplum düzeninin sağlanmasında kuralların yeri nedir?
  2. Hangi durumlarda emredici ifadelerin kullanıldığını nedenleriyle belirtiniz.
  3. “Dur, sus, kalk” gibi emredici ifadeler sizde nasıl bir etki bırakır?
  • Kanun, yönetmelik, reklam metinleri, kullanma kılavuzları, trafik kurallarını bildiren metinler bulup bunları sınıfta okuyunuz. Bu metinlerle ne iletilmek istendiğini tartışarak belirleyiniz. Okuduğunuz ve dinlediğiniz bu metinlerin ve bu metinlerde kullanılan dilin özelliklerini belirleyip tahtaya yazınız.
  • Emredici anlatımla oluşturulmuş bir metin bulunuz ve sınıfa getiriniz (11. etkinliğe yöneliktir.).
  1. “Şeyh Edebali’nin Vasiyeti”nde niçin emredici anlatım kullanılmıştır?
  2. Bu metinde dil hangi işleviyle kullanılmıştır? Dilin bu işlevine örnek cümleler gösteriniz.
  1. Metindeki iletişim öğelerini iletişim tablosu üzerinde göstererek metinde ileti değeri taşıyan cümleleri defterinize yazınız.
  • “Şeyh Edebali’nin Vasiyeti” metninde emir, telkin ve öneri ifade eden kelime ve kelime gruplarının altını çiziniz.
    • Bu tür ifadelere yer verilmesinin metnin anlamını nasıl etkilediğini açıklayınız.
  1. 1982 ANAYASASI’NDAN

    MADDE 4: Anayasanın 1 ‘inci maddesindeki Devletin şeklinin cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2’nci maddesindeki cumhuriyetin nitelikleri ve 3’üncü maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

    MADDE 7: Yasama yetkisi Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

    MADDE 10: Herkes; dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

    (Ek fıkra: 5170 – 7.5.2004 / m.1) Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür.

    Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

    Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.

    MADDE 11: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

    Kanunlar anayasaya aykırı olamaz.

    MADDE 14: Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak, Türk Devleti’nin ve Cumhuriyeti’nin varlığını tehlikeye düşürmek, temel hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin bir kişi veya zümre tarafından yönetilmesini veya sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerinde egemenliğini sağlamak veya dil, ırk, din ve mezhep ayırımı yaratmak veya sair herhangi bir yoldan bu kavram ve görüşlere dayanan bir devlet düzenini kurmak amacıyla kullanılamazlar.

    MADDE 17: Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz.

    Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz.

  2. ÖSS KILAVUZU ‘ N DAN

    DİKKAT! CEVAP KÂĞIDINIZI BAŞKALARININ GÖREMEYECEĞİ ŞEKİLDE TUTUNUZ.

    GENEL AÇIKLAMA

  3. Cevaplamaya istediğiniz sorudan başlayabilirsiniz. “Sözel Bölüm”deki sorularla ilgili cevaplarınızı, cevap kâğıdınızdaki “Sözel Bölüm”e; “Sayısal Bölüm”deki sorularla ilgili cevaplarınızı da cevap kâğıdınızdaki “Sayısal Bölüm”e işaretlemeyi unutmayınız.
  4. Bu kitapçıktaki her sorunun, sadece bir doğru cevabı vardır. Bir soru için birden çok cevap yeri işaretlenmişse o soru yanlış cevaplanmış sayılacaktır.
  5. Cevaplarınızı koyu siyah ve yumuşak uçlu bir kurşun kalemle işaretleyiniz. İşaretlerinizi cevap yerlerinin dışına taşırmayınız. Tükenmez kalem veya dolma kalem kullanmayınız.
  6. Cevap kâğıdınızı buruşturmayınız, katlamayınız ve üzerine gereksiz hiçbir işaret koymayınız.
  7. Değiştirmek istediğiniz cevabı yumuşak bir silgiyle, cevap kâğıdını örselemeden, temizce siliniz ve yeni cevabınızı işaretlemeyi unutmayınız.
  8. Bu test puanlanırken her bölümdeki doğru cevaplarınızın sayısından yanlış cevaplarınızın sayısının dörtte biri düşülecek ve kalan sayı o bölümle ilgili ham puanınız olacaktır. Bu nedenle, hakkında hiçbir fikriniz olmayan soruları boş bırakınız.

    1. Yukarıdaki metinlerin öğretici ve açıklayıcı yönlerinin olup olmadığını belirtiniz.

  9. ■ Metinlerin hangi amaçla yazıldığını aşağıdaki noktalı yerlere yazınız.

    Şeyh Edebali’nin Vasiyeti:    

    1982 Anayasası:

    ÖSS Kılavuzu :

  • “1982 Anayasası”, “Şeyh Edebali’nin Vasiyeti” ve “ÖSS Kılavuzu”nda sıkça kullanılan şahıs zamirlerinin ve çekim eklerinin altını çiziniz.
  • Zamirlerin ve çekim eklerinin emredici anlatımda çok kullanılmasının sebeplerini tartışarak sonuçlarını belirtiniz.
  • “1982 Anayasası” ve “ÖSS Kılavuzu” metinlerindeki fiilleri, bu fiillerin kiplerini ve cümleye kattığı anlamı belirleyerek tabloya yazınız.
  • Cümlelerin emir, telkin, öneri anlamı taşımasında fiillerin bu kiplerle çekimlenmesinin nasıl bir etkisi olduğunu söyleyiniz.
  1. ■ Okuduğunuz ve dinlediğiniz emredici metinlerden hareketle bu anlatımın özelliklerini aşağıdaki

  • Herhangi bir ürünü tanıtmak amacıyla bir reklam broşürü hazırlayıp sınıf panosunda sergileyiniz.
  • Hazırladığınız reklam broşürlerini ve medyada yayınlanan reklamları inceleyerek reklamlarda öneri ve telkinlerin nelerle zenginleştirildiğini tartışıp sonuçlarını belirleyiniz.
  • Reklam broşüründe kullandığınız cümlelerin ve fiil kiplerinin özelliklerini açıklayınız.
  1. İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ

    Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.

    Hiç kimse kölelik ve kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü biçimde yasaktır.

    Hiç kimseye işkence yapılamaz; zalimce, insanlık dışı veya onur kırıcı davranışlarda bulunulamaz ve ceza verilemez.

    Hiç kimse keyfi olarak yakalanamaz, tutuklanamaz ve sürgün edilemez.

    Kendisine bir suç yüklenen herkes, savunması için gerekli olan tüm güvencelerin tanındığı açık bir yargılama sonunda, yasaya göre suçlu olduğu saptanmadıkça suçsuz sayılır.

    Hiç kimse, işlendiği sırada ulusal ve ulusla- rarası hukuka göre bir suç oluşturmayan herhangi bir eylem veya ihmalden dolayı suçlu sayılamaz. Kimseye suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.

    Herkesin tek başına veya başkalarıyla ortaklaşa mülkiyet hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak mülkiyetinden yoksun bırakılamaz.

    Herkes, eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel eğitim aşamasında, parasızdır. İlköğretim zorunludur.

    Teknik ve mesleksel eğitim herkese açıktır. Yüksek öğretim yeteneklerine göre herkese, tam bir eşitlikle, açık olmalıdır.

    Eğitim, insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır.

    Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dinsel topluluklar arasında hoşgörü ve dostluğu özendirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışı koruma yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir.

    Çocuklara verilecek eğitim türünü seçmek öncelikle ana ve babanın hakkıdır.

  • Metindeki çekimli fiillerin (kip ve şahıs eki almış fiillerin) altını çiziniz.
  • Bu fiillerde bildirilen yargıların kim tarafından yapıldığını söyleyiniz.
  1. “Gemiden getirdiğim bütün eşyalarımı büyük bir güçlükle buraya taşıdım. Burada bazı mevsimler şiddetli yağmurlar yağdığı için bu eşyaları iyice korumam gerekiyordu. Yaptığım çadırın içerisinde ikinci bir çadır yaptım. En üst çadırın üstüne de katranlı bir muşamba gerdim. Bu arada artık gemiden getirdiğim yatakta yatmıyordum. İkinci kaptanın hamağında yatıyordum. Gerçekten de çok güzel bir hamaktı. Bu hamakta uyumak bana oldukça zevk veriyordu.”

    Daniel DEFOE (Denyıl Defo)

    5. metin

    “Gemiden getirilen bütün eşyalar büyük bir güçlükle buraya taşındı. Burada bazı mevsimler şiddetli yağmurlar yağdığı için bu eşyaların iyice korunması gerekiyordu. Çadırın içerisine ikinci bir çadır yapıldı. En üst çadırın üstüne de katranlı bir muşamba gerildi. Bu arada artık gemiden getirilen yatakta yatılmıyordu. İkinci kaptanın hamağında yatılıyordu. Gerçekten de çok güzel bir hamaktı.”

  • 4 ve 5. metinlerdeki fiillerin altını çiziniz.
  • Altını çizdiğiniz fiilleri etken ve edilgen çatılı olmaları yönüyle inceleyerek tablodaki uygun yerlere yazınız.

     

    4. metin

     

    5. metin

    Fiil

    Fiil Çatısı

    Fiil

    Fiil Çatısı

    taşıdım

    etken

    taşındı

    edilgen


     

     

    ■ Yaptığınız çalışma neticesinde etken ve edilgen çatılı fiillerin hangi durumlarda kullanıldığını söyleyiniz.

  • Hazırlıkta getirdiğiniz metindeki fiilerin çatısını özne-yüklem ilişkisine göre inceleyiniz.
  • Etken çatılı fiilleri edilgen, edilgen çatılı fiilleri etken fiile çevirerek metni yeniden yazınız.
  • Bu iki metni karşılaştırarak kullanılan fiil çatısının anlatıma etkisini açıklayınız.

    ■ Altı çizili fiillere aşağıdaki soruları sorarak cevapları tabloya yazınız.

    Fiiller

    Fiil, kim tarafından gerçekleştirilmiştir?

    İşten etkilenen kimdir?

    dolansın

       

    görüneyim

       

    bürüneyim

       

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    ■ Aşağıdaki cümlelerde kullanılan fiillerin çatısını özne-yüklem ilişkisine göre değerlendiriniz.

    Yine bir bahar sabahı güneş, bahçesindeki evvel zamandan kalma çitlembik ağaçlarının üstünden doğarken Cabir Efendi de kapısında göründü.

    Ömer SEYFETTİN

    Bu kalabalıktan ve ışıktan çok memnun görünüyorlar.

    Reşat Nuri GÜNTEKİN

    Dondurma, Bursa havlularının katmer katmer üzerine yerleştirildiği eski dondurma kutularından yenir.

    Sait Faik ABASIYANIK

    Temel Reis’in kayığından, mor bulut kümelerine benzeyen sıradağlara bakıp ne kadar boşuna kuşku- lanmıştı.

    Kemal TAHİR

    Buralara yabani güller, aşısız iğdeler arasında alımlı edalarla, kıvrıla kıvrıla dolaşan gölgeli, hoş kokulu yollardan inilir.

    Refik Halit KARAY

    ■ Tespit ettiğiniz fiilleri edilgen ve dönüşlü çatılı olması yönünden karşılaştırarak aşağıdaki noktalı yerlere yazınız.

    Edilgen ve dönüşlü fiiller “-l-” veya “-n-” ekini alır ancak      fiillerde işi bizzat özne yaparken

        çatılı fiillerde işi yapan belli değildir.

  • Aşağıdaki metinlerde bulunan işteş çatılı fiillerin altını çiziniz.
  • Bu fiillerin karşılıklı mı yoksa birlikte mi yapıldığını belirtiniz.

    İyice yağlanmış olan pehlivanlar toprak üstünde kapıştılar.

    Rüzgâr eser, dallarınız atışır; Kuşlarınız birbiriyle ötüşür.

KARACAOĞLAN

İçimde silah sesleri,

Sabaha kadar tövbe tövbe, Gecelerle dövüşürüm.

Fazıl Hüsnü DAĞLARCA

Her kim bize dostum derse onunla görüşelim. Düşmanlarla güreşelim, dediler.

Ergenekon Destanı

İki eski dost yıllardır görüşmemişti. Böyle ansızın karşılaşınca kucaklaştılar ve sevinçlerinden ağlaştılar.     1 118 I    

  1. ■ “-ş-” ekini almadığı hâlde işteş anlam taşıyan fiillere örnekler bulup defterinize yazınız.

  • Emredici anlatımın sosyal hayattaki yerini tartışarak belirleyiniz.
  • Vardığınız sonuçları tahtaya yazınız.
  • Aşağıda verilen “İstanbul Kapılarında” adlı şiirde emredici anlatımla oluşturulan cümleleri belirleyiniz.
  1. ■ Aşağıdaki şiirde bulunan geçişli ve geçişsiz fiilleri defterinize yazınız.

    İSTANBUL KAPILARINDA

  • Altı çizili fiillerin nesne alıp alamayacağını söyleyiniz.
  • Fiillerin aldığı “-dır-” ve “-t-” eklerinin fiillerin çatısını ve anlamını nasıl etkilediğini açıklayınız.
  • Bu fiillerde nasıl bir anlam değişikliği olduğunu tartışarak sonuçlarını tahtaya yazınız.

 

 

Geçişsiz fiil

 

Oldurgan Fiil (Geçişli Fiil)

güldü     

    ►

güldürdü

ağladı     

    ►

ağlattı

bitiyor     

    ►

bitiriyor

uyudu     

    

uyuttu

durdu     

    ►

durdurttu

Geçişli Fiil

 

Ettirgen Fiil (Geçişli Fiil)

çözdü     

    ►

çözdürdü

bekledi     

    ►

bekletti

okudu     

    ►

okuttu

sevdi

    ►

sevdirdi

kırdı     

    ►

kırdırdı

 

 

  1. ETKİNLİK
  • Trafik işaretleriyle emredici anlatımı ilişkilendirerek bir sunum hazırlayıp çalışmanızı sınıfta sununuz.
  1. ETKİNLİK

    Nokta (.): Ben noktayım. Her şeyin son noktasıyım. Benden sonra cümleler yeniden başlar. Bütün cümleler benimle biter. Beni görünce “DUR”.

  • Siz de aşağıdaki noktalama işaretlerinin görevlerini emredici anlatımla örnekteki gibi aşağıya yazınız.

    Virgül    :     

    Ünlem :     

    Soru işareti :     

  1. ETKİNLİK
  • Sınıfta uyulması gereken kuralları tartışarak belirleyiniz.
  • Belirlediğiniz kuralları sınıf panosuna asınız.
  • Oluşturulan metni, emredici anlatımın özellikleri (kip, anlam, şahıs zamiri, dilin işlevi vb.) yönünden inceleyiniz.
  • Metindeki fiillerin çatılarını bulup defterinize yazınız.
  1. ETKİNLİK
  • Aşağıdaki fiillere dönüşlülük eki getirerek bu fiilleri cümle içinde kullanınız.

    oyala- :     

    sev-    :     

    gör-    :     

    ara-    :     

    dola –    :     

  1. ETKİNLİK
  • Aşağıdaki fiilleri etken, edilgen ve dönüşlü olacak şekilde birer cümlede kullanınız.

    süsle- :     

    bak-

  1. ETKİNLİK
  • Aşağıdaki metinde, birden fazla kişi ile gerçekleştirildiği hâlde, işteş çatılı olmayan fiillerin altını çiziniz.
  • Bulduğunuz bu fiillerin işteş olmamalarının sebeplerini tartışıp sonuçlarını tahtaya yazınız.

    Ötüşen kuşların, meleşen kuzuların, şırıldayan derelerin insana vereceği huzuru tadabilmek için yola çıktık. Ağaçların arasındaki kıvrımlı yollardan ilerleyerek geç saatlerde bir dağ köyüne ulaştık. Gözlerimiz bize yardımcı olacak birini aradı ancak etrafta kimse görünmüyordu.

    Arkadaşım “Bu saatte yola çıkmayacaktık!” diye çıkıştı. Çaresiz başka bir diyara doğru oradan uzaklaştık.

  1. ■ Tabloda verilen fiil çatılarına uygun örnekler bularak boş bırakılan yerlere yazınız.

     

    Etken

    Özne-Yüklem İlişkisine

    Edilgen

    Göre Fiil Çatıları

    Dönüşlü

     

    İşteş

     

    Geçişli

    Nesne-Yüklem İlişkisine

    Geçişsiz

    Göre Fiil Çatıları

    Oldurgan

     

    Ettirgen

     

 

Ölçme ve Değerlendirme

  • Emredici anlatımda    ,     ,      ifade eden kelimeler çok kullanılır.
  • Emredici metinlerin    ve    yönleri de vardır.
  • Edilgen ve dönüşlü çatılı fiiller “-l-” veya “-n-” ekini” alır.
  • “-l-“, “-n-” veya “-ş-” ekini almamış olan bütün fiiller etkendir.
  • Nesne alan fiiller geçişsizdir.
    1. Öğretmek    B) Açıklama yapmak    C) Bir işi yaptırmak

      D) Bir davranışı gerçekleştirmeye zorlamak    E) Okuyucuyu duygulandırmak

    1. Onları görmesin diye elinden geleni yapıyordu.
    2. Olup bitenleri hayalinde canlandırmaya çalışıyordu.
    3. Bekleme odasının nerede olduğunu sordu.
    4. Bu türlü aktarmaların yazıya yeni bir şey katmadığına inanıyordu.
    5. Hepiniz bisiklete binmeyi öğrenmelisiniz, diye bizleri uyardı.
    1. A) Sona kalan, dona kalır.    B) Veren eli herkes öper.    C) Varını veren utanmamış.

      D) Yaş kesen, baş keser.    E) Tekkeyi bekleyen, çorbayı içer.

      1. Toplantıya sanat dünyasının tanınmış isim I eri katılacak.
      2. Etraf sararmış yapraklarla doluydu.
      3. Okulun önünde bekleyen öğrenciler geziye gidecek.
      4. Çocuklar, anlatılanları can kulağıyla dinliyordu.
      5. Onunla görülecek bir hesabımız vardı.

    Emredici anlatımın özelliklerini belirterek sosyal hayattaki yeri ve önemini söyleyiniz.

CEVAP VER