Doğal kaynaklar uluslararası ilişkileri nasıl etkiler?

0
123

Doğal Kaynakların Uluslararası İlişkilere Etkileri

Maden, petrol, su, orman, tarım (Fotoğraf 1) gibi doğal kaynaklar, tarih boyunca toplumların kalkınmasında önemli rol oynamıştır. Dünya nüfusunun artması ve toplumsal ihtiyaçların çeşitlenmesi doğal kaynaklara olan talebi hızla artırmıştır.


Fotoğraf 1: Orman, bakır, buğday

Bazı ülkeler petrol, doğal gaz ve kömür gibi enerji kaynakları bakımından, bazıları ise orman, su kaynakları vb. alanlarda daha zengindir. Bu farklılıklar ülkelerin küresel ve bölgesel etkileşimini artırmaktadır.

Ülkeler, doğal kaynaklarını farklı şekillerde kullanmışlardır. Örneğin, Kanada, İsveç, Norveç gibi bazı ülkeler doğal kaynaklarını kullanarak ekonomik yönden gelişmişlerdir. Orta Doğu ve Afrika ülkeleri ise çeşitli nedenlerle doğal kaynaklarından yeterince yararlanamamışlardır. Afrika, Orta Doğu ve Güney Amerika’da bulunan ülkelerin doğal kaynakları bazı ülkeler tarafından sömürülmektedir. Örneğin, nemli tropikal ve subtropikal bölgelerde bulunan zengin tarım potansiyeline sahip Kolombiya, Brezilya, Arjantin gibi ülkelerde plantasyon tarımı, yerliler tarafından yapılamamaktadır, çünkü bu plantasyonlar ABD, Avrupa ülkeleri ve Japonya’ya ait çok uluslu şirketlere aittir.

Geçmişte olduğu gibi günümüzde de uluslararası ilişkilerde doğal kaynaklara sahip olma ve bu kaynakları kontrol etme giderek önem kazanmaktadır. Gelişmiş ülkelerin bir çoğu sömürgeleri olan ülkelerin doğal kaynaklarından yararlanarak bugünkü sanayileşme düzeyine ulaşmışlardır. Orta Asya’da Kazakistan- Türkmenistan-Özbekistan’nın, Kuzeydoğu Afrika’da Çad-Libya-Mısır-Sudan, Kuzeybatı Afrika’da Cezayir- Fas-Nijerya-Mali-Moritanya-Batı Sahra’nın ve Orta Amerika’daki ülke sınırlarının bügünkü şekliyle oluşturulmasının nedeni zengin doğal kaynaklara sahip olmalarıdır. Stratejik doğal kaynaklara sahip olan bu ülkeler, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ulusal bağımsızlıklarını ilan ettikleri hâlde ekonomik alanda bağımsızlıklarını elde edememişlerdir.

 

Ülkelerin doğal kaynakları nasıl kullandığını, bu durumun bölgesel ve küresel ilişkilere etkisini bazı
ülkeleri inceleyerek görelim.

Rusya Federasyonu

Rusya Federasyonu 1991’de SSCB’nin dağılması sonu-
cu kurulmuş bir ülkedir. Rusya, doğal kaynaklar bakımından

dünyanın en zengin ülkelerinden biridir, ülke; petrol, doğal    »

gaz, turba ve kömür gibi enerji kaynakları ve boksit, bor,
altın, elmas, platin, fosfat, krom gibi madenler bakımından
da çok zengindir. Ayrıca 763 milyon hektarı aşan orman
alanı ile orman arazisi genişliği bakımından dünyanın en
zengin ülkelerinden biridir. Baykal Gölü 24 bin km3 tatlı su
kapasitesi ile dünyanın önemli tatlı su kaynakları içinde yer
almaktadır. Nükleer ve hidroelektrik enerji üretiminde
dünyada beşinci sıradadır.

Tundra-tayga kuşağı olarak adlandırılan Rusya Federas-
yonu’nun % 70’ten fazlasını oluşturan kuzey bölgeleri petrol,
doğal gaz, kömür, altın, kereste, tatlı su kaynakları ve hidro-
elektrik enerji potansiyeli bakımından zengindir.

Rusya ekonomisinin temelini petrol ve doğal gaz oluşturmaktadır. Rusya Federasyonu doğal gaz
rezervlerinin büyüklüğü açısından dünyada ilk sırada yer almaktadır. Rezervlerin tahmini olarak toplamı
48 trilyon m3 yıllık doğal gaz üretimi ortalama 600 milyar metreküptür (Fotoğraf 2). Bu üretimin yak-
laşık 1/3’ünü Almanya, İtalya, Fransa, Finlandiya ve Türkiye’ye ihraç etmektedir.

Rusya’nın ihraç ettiği doğal gaz bölgesel ve uluslararası sorunlara yol açmaktadır. Özellikle bazı
ülkelerle Rusya arasında doğal gaz bedellerinin ödenmesi konusunda anlaşmazlıklar çıkmaktadır.
Örneğin, ükrayna ve Beyaz Rusya’nın Rusya’ya olan borçları nedeni ile doğal gazın Avrupa’ya taşın-
masında sorunlar yaşanmaktadır.

Rusya, dünyadaki petrol üretiminin yaklaşık % 10’unu gerçekleştirmektedir.140 milyar ton olan
dünya rezervleri içinde Rusya’nın payı 6 milyar 609 milyon ton seviyesindedir. Petrol rezervlerin % 80
Sibirya’da, % 20’si üral, Volga gibi bölgelerde bulunmaktadır. 2004 yılında Rusya Federasyonu’nda
460 milyon ton ham petrol üretilmiş ve bunun 277 milyon tonu ihraç edilmiştir. Rusya petrol ihracatını
çoğunlukla Baltık Denizi ve Karadeniz’de yer alan terminaller aracılığı ile yapmaktadır. Rusya
Federasyonu, Suudi Arabistan’dan sonra dünyanın en büyük ikinci petrol ihracatçısıdır. İhracatının
büyük bir kısmını petrol ve doğal gaz oluşturduğu için dünya piyasalarındaki değişmeler ve dalgalan-
malar Rusya ekonomisini önemli ölçüde etkilemektedir. üluslararası piyasalarda petrolün ve doğal
gazın fiyatı yükseldikçe ekonomideki büyüme hızlanmakta, fiyatlar düştükçe ekonomi küçülmektedir.

Rusya dünyada kömür rezervleri bakımından üçüncü sırada yer alır. Yıllık üretimi yaklaşık 270 milyon
tondur. Rusya’daki ilk demir yolları da kömür üretim ve dağıtımına bağlı olarak gelişme göstermiştir.

 

 

Güney Afrika Cumhuriyeti

Afrika kıtasının güneyinde yer alan, Atlas ve Hint okyanuslarına kıyısı olan Güney Afrika Cumhuriyeti (GAC), Cap, Natal, Transval ve Oranj eyelatlerinin birleşmesiyle oluşmuş federal bir cumhuriyettir. Ülkenin doğu ve güneydoğu kıyılarında Mozambik Sıcak Su Akıntısı’nın etkisiyle ılıman bir iklim hâkimdir ve ülkede ormanlık alanlar oldukça azdır. Farklı etnik gruplardan oluşmuş olan bu ülke Afrika’nın kalabalık ülkelerinden biridir.

Hollandalılar, Almanlar ve Fransızlar doğal kaynaklara sahip olmak için 1488 yılından itibaren Güney Afrika topraklarına yerleşmişlerdir.1800’lerin sonunda İngilizler, elmas ve altın madenlerinin bulunması üzerine GAC’ye gelmeye başlamıştır. Yerli halklarla İngilizler arasında yaşanan savaşlardan sonra 1910 yılında İngiltere’ye bağlı ve egemenliğin Avrupalı beyazların elinde olduğu Güney Afrika Birliği ortaya çıkmıştır.

GAC günümüzde Afrika kıtasının en gelişmiş ekonomisine sahiptir. Ayrıca yabancıların en fazla yatırım yaptığı ülkedir. Ülkede ekonomik faaliyetler büyük ölçüde değerli metal ve madenlere, tarım ürünlerine dayanmaktadır. Altın dışındaki ihraç ürünlerinin % 30’u ham ve işlenmiş tarım ürünlerinden oluşmaktadır. GAC, Afrika’nın tek kâğıt ve selüloz üreticisidir.

GAC değerli madenler bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Ülke dünyanın en büyük altın üreticilerinden biridir. Burada meydana gelebilecek bir üretim aksaklığı uluslararası piyasaları etkilemektedir (bk. Haber köşesi). 2006 yılında 52 milyar dolar ihracatı içerisinde, platin 8 milyar, altın 5 milyar, elmas 2.5 milyar dolarlık paya sahiptir. Son yıllarda üretim ve ihracatta altın ve elmasın yerini platin grubu almaktadır.

Ülkede kömür önemli bir enerji kaynağını oluşturmaktadır. 2009 yılında ülkede 272.5 milyon ton kömür üretilmiş, bunun 67 milyon tonu ihraç edilmiştir.

Güney Afrika Cumhuriyeti sahip olduğu değerli madenlerin (Fotoğraf 3, Tablo 1) ve doğal kaynakların sağladığı ekonomik gelişmeyle Afrika kıtasında kurulan bölgesel birliklerde etkin ülke konumuna gelmiştir.

 


Mineral

Dünya Rezervleri İçindeki Payı (%)

Manganez

83

Platinyum

66

Krom

54

Altın

40

Elmas

24

Uranyum

12

Titanyum

11

Kömür

9

CEVAP VER