Besin Zincirindeki Canlılarda Biyolojik Birikim

0
513

İnsanlar tarafından üretilmiş, doğa için kirletici olan bazı maddeler genellikle havada ve suda seyrelerek canlılara zarar veremeyecek düzeye iner. Ayrıca zehirleyici özelliğe sahip pek çok kirletici madde de ortamdaki mikroorganizmaların etkisiyle fiziksel ve kimyasal işlemler sonucu zararsız ya da daha az zararlı hâle dönüşür. Örneğin azotlu gübre fabrikalarında yan ürün olarak çıkan ve zehirli özelliğe sahip amonyak, ayrıştırıcılar tarafından zehirsiz hâle dönüştürülür. Fakat her kirletici zararsız hâle dönüştürülemez. Bu tip maddeler besin zincirini oluşturan farklı trofik düzeylerdeki organizmaların dokularında gittikçe artan oranda birikir ve zararlı konsantrasyon düzeyine ulaşabilir. Bu olaya biyolojik birikim denir.

Organizmalar biriken zararlı maddelere belirli seviyelere kadar tolerans gösterse de birikimin artmasına bağlı olarak kanser ve solunum sistemi rahatsızlıkları gibi pek çok sağlık problemi ortaya çıkar. Doğada biyolojik olarak birikebilen maddelere DDT (bir çeşit böcek öldürücü ilaç), siyanür, bazı ağır metaller ve radyoaktif maddeler örnek verilebilir. DDT, tarım ürünlerine böceklerin verdiği zararları azaltmak ve insanlara hastalık taşıyan böcekleri kontrol altına almak için uzun yıllar kullanılmıştır. Bu maddenin ortaya çıkardığı zararlı sonuçlardan dolayı günümüzde pek çok ülkede kullanılması yasaktır. Kemirgenler DDT ile ilaçlanmış bitkileri ve tohumları yediğinde bir miktar DDT yağ dokularında birikir. Şahin ve benzeri yırtıcı kuşlar kemirgenleri yediğinde DDT’nin o canlıda yoğunluğu artarak birikir. Hatta bu madde kuşların yumurtalarına da geçer. DDT’nin yasaklandığı ülkelerde

doğan, şahin, kartal gibi yırtıcı kuşların sayısında önemli bir artış görülmüştür. Birçok madde örnekte olduğu gibi besin zincirinin halkalarında birikebilir. Çevreden alınan DDT, siyanür gibi vücuda zehir etkisi yapan çeşitli kimyasallar vücuttan atılamadıkları için besin zincirinin her basamağında artış gösterir.

Bir tarım ilacı olan DDT’nin, ekosistemde bulunan canlılardaki biyolojik birikimini aşağıda yapacağınız etkinlikle kavramaya çalışınız.

Etkinlik: Yorumlama

Etkinliğin Adı: Biyolojik Birikim

Amaç: Besin zinciri ve biyolojik birikim arasında ilişki kurma

Ön Bilgi

Araştırmacılar bir göl ekosistemine tarım alanlarından taşınan DDT(tarım ilacı)nin etkisini incelemek istiyorlar. Bunun için gölde bulunan besin ağından seçtikleri bir besin zincirinin farklı düzeyindeki canlılardan örnekler toplayarak bunların vücutlarındaki DDT miktarını belirliyorlar. Buna göre bir fitoplanktonun(bitkisel plankton) bünyesinde 0,002 ppm, bununla beslenen zooplanktonda(hayvansal plankton) 0,012 ppm, bu zooplanktonlarla beslenen küçük balıklarda 0,20 ppm, daha büyük etçil balıklarda 1,8 ppm DDT bulunuyor. Hatta aynı göldeki balıkçılda bu miktarın 18 ppm olduğu belirleniyor. (ppm: 1 litre çözeltideki çözünen madde miktarının mg cinsinden kütlesi mg/L=ppm)

Uygulayalım

1. Verilen besin zincirindeki canlıları üreticilerden tüketicilere doğru sıraladığınızda DDT miktarının biyolojik birikimiyle ilgili ne söyleyebilirsiniz?

Besin zincirinin hangi basamağında yer alan canlıda biriken DDT’nin miktarı en fazladır? Neden?

CEVAP VER